ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನದಿ ತಿರುವು ಮತ್ತು ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಗಳ ದುರಂತದ ಇತಿಹಾಸ -ಡಾ ರವಿಕಿರಣ ಪಟವರ್ಧನ.

ಡಾ ರವಿಕಿರಣ ಪಟವರ್ಧನ.
ಶಿರಸಿ 581401.
08384225836

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನದಿಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ

ಭಾರತವು ನದಿಗಳ ದೇಶ. ಗಂಗೆಯಿಂದ ಗೋದಾವರಿವರೆಗೂ, ನರ್ಮದೆಯಿಂದ ಕಾವೇರಿವರೆಗೂ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನದಿಯೂ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ 20ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ “ಅಭಿವೃದ್ಧಿ”, “ನೀರಾವರಿ”, “ಜಲಸಂಗ್ರಹ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನದಿಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಜೋಡಿಸುವುದು, ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಮಾತು ಸುಲಭವಲ್ಲ:
“ನದಿ ಒಂದು ಪೈಪ್‌ಲೈನ್ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಜೀವಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.”
ಆದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನದಿ ತಿರುವು ಯೋಜನೆಗಳು ಈ ಜೀವಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ಬೀರಿವೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿ ತಿರುವು ಮತ್ತು ಜಲಾಂತರ ಯೋಜನೆಗಳು

ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು —
• ನರ್ಮದಾ ತಿರುವು (Sardar Sarovar Project)
• ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ–ತಿರುವು
• ಕಾವೇರಿ ಮೇಲ್ದರಿ ಜಲಾಂತರ
• ಕೆನ–ಬೆಟ್ವಾ ನದಿ ಜೋಡಣೆ
• ಗೋದಾವರಿ–ಕೃಷ್ಣಾ ಜಲಾಂತರ
• ಮಹಾನದಿ–ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾಂತರ ಕಲ್ಪನೆ
• ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ → ಕರ್ಣಾಟಕದ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಜಲಾಂತರ
ಪ್ರತಿ ಯೋಜನೆ “ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರು ತಲುಪಿಸಲು” ಎಂಬ ನಂಬುಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೂ, ಪರಿಣಾಮಗಳು ಊಹಿಸಿದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ.

Advertisement:

ಪ್ರತಿ ಯೋಜನೆಯ ದುರಂತಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳು

1. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಸ್ಥಳಾಂತರ — ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆ

ನದಿ ತಿರುವು ಎಲ್ಲಿ ನಡೆದರೂ, ಮೊದಲು ಮುಳುಗುವದು ಜನರ ಮನೆಗಳು.
ನರ್ಮದಾ ಯೋಜನೆ ಮಾತ್ರವೇ 3 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದೆ.
ಆದರೆ ಮರು ವಸತಿ?
— ಬಹುತೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದ್ದರೂ ಅಸಂಪೂರ್ಣ.
ಪರಿಣಾಮ:
• ಜನರು ಕೃಷಿ, ಮನೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು
• ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದವರು ನಗರ ಪರಿಧಿಯ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾದರು
• ಮೂಲವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಂಪರೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು

2. ಜೈವವೈವಿಧ್ಯ ನಾಶ
ಭಾರತದ ನದಿಗಳ ಪಕ್ಕದ ಕಾಡುಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧ.
ಆದರೆ ನದಿ ತಿರುವಿನಿಂದ:
• ಸಾವಿರಾರು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅರಣ್ಯ ಮುಳುಗಿತು
• ಅಪರೂಪದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮತ್ಸ್ಯಗಳು ನಾಶವಾದವು
• ನದಿಯ ಸಹಜ ಹರಿವು ನಿಂತ ಕಾರಣ ನದಿ-ಆಧಾರಿತ ಜೀವಿಗಳು ಮಾಯವಾದವು
ಕೆನ–ಬೆಟ್ವಾ ಜೋಡಣೆ → ಪನ್ನಾ ಟೈಗರ್ ರಿಸರ್ವ್‌ನ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ಮುಳುಗುವ ಅಪಾಯ.

3. ನದಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚಕ್ರ ಭಂಗ — ನದಿ “ಸತ್ತ” ನದಿಯಾಗುವುದು

ನದಿಗೆ ಮೂರು ಜೀವಧಾರಗಳು ಇವೆ:
• ಹರಿವು
• ಮಣ್ಣು (sediment)
• ಪ್ರವಾಹ
ಈ ಮೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ತಡೆಯಿದರೆ ನದಿ ಸಾವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ.

ತಿರುವಿನ ಪರಿಣಾಮ:
• ನದಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ
• ಮಣ್ಣು ಸಮತೋಲನ ತಪ್ಪಿ ಗಂಭೀರ ಕರಗುವುದು
• ಗಂಗಾ, ನರ್ಮದಾ, ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ

4. ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುಸಿತ

ನದಿ ತಿರುವಿನ ದೊಡ್ಡ ವಾಗ್ದಾನ —
“ಹೊಸ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ”
ಆದರೆ ವಾಸ್ತವ:
• ಮೇಲ್ದಾರಿಗೆ ನೀರು ತಿರುಗಿಸಿದಾಗ ಕೆಳದಾರಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಬರ
• ಮಣ್ಣಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗೊಬ್ಬರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು
• ನದಿ ನೀರಿನ ಬದಲು ಕಾಲುವೆ ನೀರಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಣ್ಣು “ಸಾಲಿನೈಝೇಷನ್”

5. ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ
ಕಾವೇರಿ, ಮಹಾದಾಯಿ, ಕೃಷ್ಣಾ ವಿವಾದಗಳ ಮೂಲವೂ ಇದಲ್ಲದೆ ಏನು?
ನದಿ ತಿರುವಿನಿಂದ:
• ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಶಾಶ್ವತ ರಾಜಕೀಯ ಹೋರಾಟ
• ಜಲ ಹಂಚಿಕೆ ಯುದ್ಧಗಳು
• ಇದರಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ನೀತಿ ಆಯೋಗ, ಟ್ರಿಬ್ಯುನಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷಗಳ ಕಳೆತ

6. ಭೂಗರ್ಭ ಜಲ ಕುಸಿತ

ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ:
ನದಿ ತಿರುಗಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭ ಜಲ 10–40 ಮೀಟರ್ ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಕಂಡಿದೆ.

ಕಾರಣ?
• ನದಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಿಚಾರ್ಜ್ ನಿಲ್ಲುವುದು
• ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭೂಗರ್ಭ ನೀರಿನ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕುಸಿತ

7. ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಮಾನದ ಬದಲಾವಣೆ

ನದಿ ಹರಿವು → ತಾಪಮಾನ ಸಮತೋಲನ
ನದಿ ತಿರುವು → ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆ + ಮಳೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ

ಉದಾಹರಣೆ:
ಗೋದಾವರಿ-ಕೃಷ್ಣಾ ನಡುವೆ ಮಾಡಿದ ಬೃಹತ್ ಕೇನಾಲ್‌ಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೈಕ್ರೋ-ಕ್ಲೈಮೇಟ್‍ಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿವೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ.

ನದಿ ತಿರುವು ನಂತರದ ಪರಿಣಾಮಗಳು — ತಜ್ಞರ ಅಂದಾಜು ಸರಿಯಾದೀತೇ?

ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ:
• “ಮಹಾನದಿ–ಗೋದಾವರಿ–ಕೃಷ್ಣಾ ಜೋಡಣೆ ಪರಿಸರ ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ”
• “ಪನ್ನಾ ಟೈಗರ್ ರಿಸರ್ವ್ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ”
• “ನರ್ಮದಾ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪುದಾರ ಹೆಚ್ಚಳ”
• “ಸ್ಥಳಾಂತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಸುಧಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ”
ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿ ನೋಡಿದರೆ —
ತಜ್ಞರು ಹೇಳಿದ್ದೇ ನಿಜವಾಯಿತು. ಕೆಲವಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟಿದೆ.

ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? — ಪರ್ಯಾಯ, ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರಗಳು

1. ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆ
• ಮಳೆನೀರು ಸಂಗ್ರಹ
• ಸ್ಥಳೀಯ ಟ್ಯಾಂಕ್, ಕೆರೆಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ
• ಗ್ರಾಮ/ತಾಲೂಕು ಮಟ್ಟದ ಜಲಪಾಲನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು

2. ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಬದಲು ನದಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ

• ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹರಿವು ಮರಳಿ ನೀಡುವುದು
• ರಿಪೇರಿಯನ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ಸ್ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು
• ಪ್ರವಾಹ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ವಹಣೆ

3. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ

ನದಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರು ತಜ್ಞರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ;
ನದಿಯ ಬಳಿ ಬದುಕುವ ಜನ — ರೈತರು, ಮೀನುಗಾರರು, ಮೂಲವಾಸಿಗಳು.

4. ನೀರಿನ ದುರುಪಯೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣೆ

• ಅತಿಯಾದ ಬೋರವಲ್‌ಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ
• ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಉಳಿತಾಯ ಮಾರ್ಗಗಳು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನದಿ ತಿರುವು ಮತ್ತು ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ನೈಜ ಬೆಲೆ —
🌧 ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಜನರು
🌿 ನಾಶವಾದ ಕಾಡುಗಳು
🐟 ಮರಣಹೊಂದಿದ ನದಿಗಳು
🤝 ರಾಜ್ಯಗಳ ಜಲ ವಿವಾದ
🧱 ತಲೆಮಾರುಗಳಿಗೆ ಮಾರಲಾಗದ ನಷ್ಟ

ನದಿಗಳನ್ನು ಪೈಪ್‌ಲೈನ್ ಆಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಧಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಬೇಕು.
ನದಿ ಒಂದು ಜೀವಂತ ಜೀವಿ.
ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದಲ್ಲ — ಅದೊಡನೆ ಬದುಕುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ.